Deri yolma bozukluğu, cildin tekrar tekrar kurcalanması ve davranışın yara, iz veya belirgin sıkıntıyla sonuçlanmasıyla ilişkili bir durumdur. Klinik kaynaklarda ekskoriyasyon bozukluğu olarak da geçer. Kişi sivilceyi, kabuğu ya da pürüzlü hissettiği bir alanı düzeltmeye çalışırken uzun süre aynanın karşısında kalabilir. Bazı kişiler ise televizyon izlerken ellerinin cildine gittiğini geç fark eder. Değerlendirme, ciltteki sorunla davranışın birbirini nasıl etkilediğine bakar. Özellikle tekrarlayan yaralar ve durdurma güçlüğü varsa hem fiziksel hem ruhsal boyut konuşulabilir.
Deri yolma bozukluğu gündelik hayatta nasıl görünür
Ciltte bir kabuğa ara sıra dokunmakla aynı yeri tekrar tekrar yaralamak arasında işlev bakımından fark vardır. Kimi kişiler parmakla, kimileri bir aletle cildi kurcalar. Yüz, eller veya kolay ulaşılabilen başka bölgeler etkilenebilir. Davranış kısa aralıklarla gün içine dağılabilir ya da aynanın önünde uzun bir süre boyunca devam edebilir. Bir akşam ne kadar zaman geçtiğini anlamak güçleşirken başka bir gün küçük bir pürüz bile kişinin dikkatini uzun süre meşgul edebilir.
Kişinin günlük planı değişmeye başlamışsa bunun fark edilmesi önemlidir. Örneğin iş görüşmesine geç kalmasının nedeni yarayı kapatmak için harcadığı süre olabilir. Bir başkası yüzme davetini cildinin görünümünden dolayı reddedebilir. Bazı kişiler ellerini toplantılarda masanın altında tutar. Bu örneklerde ciltte görünen değişiklikten ayrı olarak zaman kaybı, kaçınma ve utanma yaşanabilir. Uzman bu sonuçların hangisinin kişiyi daha fazla zorladığını sorabilir.
Pürüzü gidermeye çalışma döngüsü
Başlangıçta küçük bir kabuk fark edilir. Kişi dokununca çıkıntıyı daha belirgin hisseder ve pürüzü düzeltmek ister. Kurcalama kısa süreli rahatlama verebilir. Bir süre sonra oluşan yara iyileşirken yeni bir kabuk ortaya çıkar. Böylece dokunma ihtimalini artıran yeni bir uyaran doğabilir. Bu döngü bütün kişilerde aynı işlemez. Örneğin otomatik kurcalamada kişi belirgin bir pürüz aradığını hatırlamayabilir.
Bir gün cilde dokunma ihtiyacı aynanın yakınında artarken başka bir gün telefon görüşmesi sırasında başlayabilir. Hangi örneğin size daha tanıdık geldiğini belirlemek klinik görüşmede işe yarar. Çekilme, gerginlik veya rahatlama gibi duyguları tarif etmek mümkünse ekleyebilirsiniz. Hiçbir belirgin duygu hatırlamıyorsanız bu da bilgidir. Bazı davranışlar kişinin başka bir işe odaklandığı sırada gerçekleşir.
Değerlendirmeye hangi konudan başlanabileceğine dair örnekler
Gözlem | Görüşmede konuşulacak konu | Uygun ilk temas |
Yaygın kaşıntı veya döküntü | Cilt hastalığı ve kullanılan ürünler | Aile hekimi veya dermatoloji |
Tekrarlayan kurcalama ve zaman kaybı | Başlangıç, bağlam ve durdurma çabaları | Ruh sağlığı değerlendirmesi |
İyileşmeyen veya kötüleşen yara | Yaranın durumu ve enfeksiyon olasılığı | Tıbbi değerlendirme |
Cildi saklama ve ortamdan kaçınma | Günlük yaşam ve sosyal etkiler | Klinik görüşmede fiziksel ve ruhsal etkiler |
Akne egzama ve deri yolma birlikte görülebilir mi
Akne veya egzama gibi durumlar, kişinin cildinde daha sık dokunduğu alanlar oluşturabilir. Öte yandan kurcalama, tahrişi ve iyileşme sorunlarını artırabilir. Ciltteki pürüzün kaynağını anlamak, davranışın neden aynı yerde sürdüğünü açıklamaya yardımcı olabilir. Belirtilerin ne zaman başladığını, kullandığınız ürünleri ve önceki dermatoloji görüşmelerini hekime anlatabilirsiniz.
Davranışın cilt bulgusu ortaya çıkmadan önce de olup olmadığını düşünmek yararlıdır. Örneğin sivilceler azalsa bile kişi sürekli başka alanlar aramaya devam edebilir. Bir başka durumda kaşıntı yatışınca dokunma da azalabilir. Bu ayrım, hangi desteğin öncelikli olacağını konuşmayı kolaylaştırır. Kanama durmuyorsa, kızarıklık hızla yayılıyorsa, ateş veya akıntı varsa tıbbi yardım geciktirilmemelidir.
Görünüş kaygısı ne zaman ayrıca ele alınır
Bazen kişinin temel sıkıntısı ciltteki bir kusurun başkaları tarafından fark edileceği düşüncesidir. Aynaya tekrar tekrar bakma, karşılaştırma veya belirli ışıklardan kaçınma eşlik edebilir. Başka bir kişide ise görünüş kaygısı, uzun süre kurcalamanın ardından gelişen yaralarla başlar. “İlk önce hangisini fark ettim?” sorusu, bu farkı görüşmede anlatmaya yardım eder. Birden fazla sorun bir aradaysa uzman her birini kendi bağlamında ele alır.
İlk görüşmede hangi ayrıntıları paylaşabilirsiniz
Son günlerde yaşadığınız bir örneği anlatmakla başlayın. “Banyoda ışığı açtım, küçük bir kabuğu fark ettim ve bir süre sonra işime geç kaldım.” Bazen örneğe ikinci bir ayrıntı eklemek yeterlidir. “İyileşmeye başladığında aynı noktaya geri dönüyorum.” Kullanılan bir ürün veya alet varsa ve fiziksel zarar oluşuyorsa bunu da söyleyin. Uzmanın değerlendirmesine yardımcı olmak için davranışı görmesi gerekmez.
Bazı kişiler “Birçok kez bırakmayı denedim” der ancak neyin değiştiğini hatırlamakta zorlanır. Deneme yaptığınız dönemde hangi ortamda daha rahat olduğunuzu veya nelerin işe yaramadığını düşünün. Örneğin elleri sürekli meşgul etmek işyerinde mümkün olabilirken yatakta telefon kullanırken sürdürülemeyebilir. İlk psikolog seansında konuşulanlar üzerine yazı, görüşmeye hangi ayrıntılarla başlanabileceğini daha geniş biçimde açıklar.
Destek planı neyi kapsayabilir
Davranışçı çalışmalarda, elin cilde gitmeye başladığı anı fark etmek ve kurcalamayla aynı anda yapılamayan bir yanıt geliştirmek üzerinde durulabilir. Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi bu kapsamda kullanılan yaklaşımlardan biridir. Bazen aydınlatma, görev süresi veya kullanılan araçların konumu gibi ortam ayrıntıları da planın bir parçası olur. Uzman, bu ayrıntıları davranışın hangi koşullarda tekrarlandığıyla birlikte inceler.
Ciltte yara veya enfeksiyon ihtimali varsa fiziksel değerlendirme ayrı bir gereksinimdir. Klinik çalışma ile dermatolojik bakım aynı dönemde yürütülebilir. Bir kişi ciltte iyileşme görürken hâlâ çok zaman kaybediyor olabilir. Bir başkası daha az kurcaladığı hâlde eski izler nedeniyle sosyal ortamlardan uzak durabilir. Hedefleri görüşmede ayrı ayrı konuşmak, yalnızca aynadaki görünüşe bakarak ilerlemeyi değerlendirmekten daha açıklayıcıdır. Bilişsel davranış terapisinin temel ilkeleri yapılandırılmış görüşmeler hakkında genel bilgi verir.
“Ancak, bu yaklaşımlar bireysel olarak değil, uzman bir hekim kontrolünde ve yönlendirilmesiyle uygulanmalıdır. Psikolojik destek çalışmaları yalnızca alanında uzmanlaşmış klinik psikologlar tarafından yürütülmeli, fizyolojik yöntemler ise ilgili sağlık profesyonellerinin önerileri doğrultusunda değerlendirilmelidir.”
Bir yakına konuyu nasıl açabilirsiniz
Görünüş hakkında yorum duymak istemiyorsanız bunu kısa bir cümleyle ifade edebilirsiniz. “Cildim hakkında yorum yapıldığında utanıyorum. Yardım etmek istiyorsan randevu ararken yanımda olabilirsin.” Bu ifade hem yaşanan etkiyi hem de işe yarayabilecek desteği somutlaştırır. Bir yakının sürekli ellerinize bakması veya herkesin yanında uyarması size uygun gelmeyebilir. Bir hatırlatma istiyorsanız biçimini ve ortamını önceden konuşabilirsiniz.
Yakınınız bu davranışı yaşıyorsa önce kendi gözleminizi sakin biçimde paylaşın. “Elindeki yaranın birkaç kez yeniden açıldığını gördüm. Bununla ilgili bir görüşmeye gitmek ister misin?” Bu soru, onun yaşadığı sıkıntıyı anlatabilmesine yer açar. “Elini çekersen geçer” gibi bir cümle ise uzun süren durdurma girişimlerini gözden kaçırabilir. Özellikle çocuk ve ergenlerde yorumların başkalarının yanında yapılmaması mahremiyeti korur.
Gündelik yaşamdaki örnekler
Aynanın önünde geçen zaman nasıl fark edilir
Bir kişinin sabah yüzünü yıkadıktan sonra aynada bir sivilce gördüğünü düşünün. İlk amacı işe hazırlanmaktır. Ancak ışığı değiştirip başka pürüzlere bakmaya başladığında zaman geçer. Sonra kızarıklığı örtmek için ek süre harcar ve evden geç çıkar. Akşam ise benzer bir kurcalama televizyon izlerken, aynaya bakmadan gerçekleşir. İlk örnekte görsel inceleme, ikincisinde otomatik dokunma daha belirgindir. İki örneği ayrı ayrı anlatmak, kişinin gün içinde ne zaman seçim yapabilecek bir alan bulduğunu görmeye yardım eder.
Kişi bu iki deneyimi her gün ayrıntılı kaydetmek zorunda değildir. Bir görüşmeye “Sabah aynada ne yaptığımı fark ediyorum. Akşam elim cildime gittiğinde daha geç anlıyorum” gibi bir gözlem götürebilir. Hangi zaman diliminde cildin daha çok zarar gördüğünü, hangisinde daha fazla zaman kaybettiğini eklemek de yararlı olabilir. Her iki durumda da kendisini suçlamadan neyin önce geldiğini söylemesi yeterlidir.
Cilt bakımına ayırdığım süre ile kurcalama nasıl ayrılır
Cilt bakımında belirli bir amaç ve bitiş noktası olabilir. Örneğin hekim tarafından önerilen bir ürünü uygun şekilde uygulayıp banyodan çıkarsınız. Kurcalama sırasında ise bir bölgeyi inceledikçe yeni bir alan fark edebilir ve planlamadığınız kadar uzun süre orada kalabilirsiniz. Bu iki etkinlik aynı yerde ve art arda gerçekleşebilir. Deri tedavisi sürüyorsa, belirli bir işlemin nasıl ve ne sıklıkta yapılacağını hekiminizle netleştirin. Böylece bakım planına ait adımlarla davranışın tekrarına ait adımları ayırmak daha kolay olur.
Bazen yara iyileşirken kabuklanma veya kaşıntı daha çok dikkat çekebilir. Böyle bir durumda, iyileşme sırasında beklenen değişiklikleri dermatoloji görüşmesinde sormak önemlidir. Cilt üzerindeki bir işareti sürekli izlemek ihtiyacı da ruh sağlığı görüşmesinde konuşulabilir. “İyileşiyor mu diye bakmaya başladığımda dokunmaya devam ediyorum” örneği, iki alan arasındaki bağlantıyı anlaşılır hâle getirir.
Sosyal planları ertelediğimi nasıl fark ederim
Bir kişi yaz boyunca arkadaşlarıyla yüzmeye gitmek istemediğini düşünüyor olabilir. Sonra davetlerden özellikle cildin görüneceği günlerde vazgeçtiğini fark edebilir. Bunu görüşmede yalnızca “Cildimi sevmiyorum” diye özetlemek yerine, hangi etkinlikten ne zaman vazgeçtiğini anlatabilir. Hedef, bir etkinliğe ne pahasına olursa olsun katılmak değildir. Kişinin görünüşle ilgili sıkıntısının hangi gündelik seçenekleri daralttığını anlamaktır.
Kimi insanlar yakınlarıyla konuşurken fiziksel durumdan çok kaçırdıkları zamanı paylaşmayı daha kolay bulur. “Hazırlanmam uzadığı için görüşmeye geç kaldım” gibi bir cümle ayrıntı vermeden ihtiyacı anlatabilir. Bir yakın, sosyal planı tamamen iptal etmek yerine daha kısa veya daha rahat bir buluşma seçeneği sunabilir. Kişinin hangi yardımın işe yarayacağını kendisinin söylemesi, görünüşü üzerine yeni yorumlar duyması ihtimalini azaltır.
Bir randevuda ilerlemeyi nasıl tarif edebilirim
Tek ölçüt cildin bugünkü görüntüsü olduğunda değişimi anlamak güç olabilir. Bazı bölgelerin iyileşmesi zaman alırken, kişi kurcalamaya ayırdığı sürenin azaldığını veya davranışı daha erken fark ettiğini söyleyebilir. Bir başka kişi yaralar azaldığı hâlde aynada geçirdiği zamanın değişmediğini fark edebilir. Uzman bu iki gözlemi ayrı ayrı değerlendirebilir. Durdurmak için denediğiniz bir yöntemin hangi ortamda uygulanamadığını söylemek de, başarısızlığı anlatmaktan çok planı güncellemek için bilgi verir.
Bir görüşmeden diğerine birden çok şey değiştiyse, en çok etkiyi oluşturan tek değişiklikle başlayabilirsiniz. Örneğin yeni bir vardiya, ciltteki kaşıntının artması veya telefon görüşmelerinin uzaması aynı haftaya denk gelmiş olabilir. Hangi değişikliğin önce geldiğini yaklaşık olarak söylemek, uzmanın fiziksel bakım ile davranış planı arasında bağlantı kurmasını kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Deri kurcalamak her zaman bilinçli midir
Hayır. Bazı kişiler aynanın karşısında belirli bir bölgeyi arar. Başkaları, ellerinin cilde gittiğini ekrana bakarken fark etmez. Aynı kişi iki biçimi de yaşayabilir. Uzman, farkındalığın hangi anda oluştuğunu öğrenerek planı buna göre düzenleyebilir.
Deri yolma bozukluğu ile saç yolma aynı şey midir
İkisi de beden odaklı tekrarlayıcı davranışlar arasında ele alınabilir. Etkilenen alan ve fiziksel sonuçlar farklıdır. Birinde ciltte yaralar, diğerinde çekmeye bağlı saç veya kıl kaybı öne çıkabilir. Her iki davranışı yaşıyorsanız görüşmede ayrı örnekler vermek, hangisinin hangi koşulda ortaya çıktığını anlamaya yardım eder.
Yalnızca evde oluyorsa destek almak gerekir mi
Davranışın hangi mekânda olduğu kadar kişinin yaşamına etkisi önem taşır. Evde saatlerce sürüyor, uykuyu geciktiriyor, ciltte yaraya yol açıyor veya kişinin ertesi gün sosyal planını değiştirmesine neden oluyorsa klinik görüşme düşünülebilir. Görünür bir iz küçük olsa bile bu etkileri anlatabilirsiniz.




