Saç yolma bozukluğu, kişinin saçını veya vücudundaki başka kılları tekrar tekrar çektiği, bırakmayı denediği hâlde davranışı azaltmakta zorlandığı bir ruh sağlığı durumudur. Klinik adı trikotillomanidir. Saçta veya kaşta seyrelme, saklama çabası ve günlük yaşamın etkilenmesi değerlendirmeyi önemli kılar. Bazı kişiler elinin saça gittiğini hemen fark eder. Bazıları ise bunu ders çalışırken ya da bir dizi izlerken ancak yerde saç tellerini gördüğünde anlar. Farklı biçimlerde ortaya çıkabilen bu davranış, saç kaybına yol açan fiziksel nedenlerle birlikte ele alınır.
Saç yolma bozukluğu hangi durumlarda fark edilir
Trikotillomani saçlı deriyi, kaşları, kirpikleri veya başka bölgeleri etkileyebilir. Seyrelmenin yeri, kişinin en sık hangi bölgeyi çektiğine göre değişir. Örneğin ekran karşısında hep aynı elini kullanan biri, başının kolay ulaştığı tarafında açılma fark edebilir. Kaşları veya kirpikleri çeken bir başkası ise değişimi makyaj yaparken ya da bir fotoğrafa bakarken görebilir. Fark edilen saç kaybını doğrudan davranışa bağlamak güç olabilir. Hekim, saç derisini ve saç kaybının biçimini inceleyerek başka nedenleri araştırabilir.
Davranışın dışarıdan ne kadar belirgin olduğu ile kişinin yaşadığı güçlük aynı ölçüde olmayabilir. Küçük bir alanı saklamak için her sabah uzun süre harcamak, spor salonuna gitmemek veya saç kesimini aylarca ertelemek günlük yaşamda önemli bir yük yaratabilir. Bazı kişiler fiziksel değişimi fark etmeden önce ellerinin sürekli saçında olmasından şikâyet eder. Görüşmede davranışın hem görünür sonuçlarını hem de yarattığı zaman ve dikkat yükünü anlatmak yararlı olur.
Fark ederek ve otomatik biçimde yolma
Fark ederek yolmada kişi belirli bir saçı arayabilir. Bir telin diğerlerinden daha kalın, kıvrımlı veya pürüzlü gelmesi dikkatini çekebilir. Çektikten sonra kısa bir rahatlama hissedebilir. Otomatik yolmada ise kişinin dikkati başka yerdedir. Örneğin uzun bir çevrim içi görüşmede eli saçına gider ve kişi ancak bir süre sonra bunu fark eder. Bu iki biçim aynı kişide, hatta aynı gün içinde görülebilir.
Her olayın öncesinde belirgin kaygı olmayabilir. Sıkılma, yoğun dikkat gerektiren bir görev veya boşta kalan el de önemli bir bağlam olabilir. Kişi “Stresliyken yapıyorum” diye düşünürken, hafta sonu film izlerken de benzer davranışın ortaya çıktığını görebilir. Bu farklılık uzman için değerlidir. Farkındalığı artırmaya yönelik çalışma, davranışın hangi anlarda fark edilebilir hâle geldiğini anlamakla başlar.
Benzer görünen durumları değerlendirmeye yardımcı olan ayrımlar
Durum | Dikkat çeken özellik | Değerlendirme yolu |
Tekrarlayan saç çekme | Saçla oynarken telleri koparma ve durdurma güçlüğü | Davranış öyküsü ve saç derisi değerlendirmesi |
Başka bir nedenle saç kaybı | Çekme olmadan dökülme veya saç derisinde değişiklik | Hekim ve gerektiğinde dermatoloji |
Ara sıra saça dokunma | Belirgin koparma ve işlev kaybı olmadan kısa davranış | Değişiklik ve sonuç varsa yeniden değerlendirme |
Saç yutma | Çekilen saçın yutulması | Hekime açıkça bildirme |
Saç kaybıyla birlikte hangi ayrıntılar önem taşır
Uzman, saç kaybının ne zaman başladığını ve çekme davranışının aynı döneme denk gelip gelmediğini sorabilir. Kaşıntı, kızarıklık, pullanma, yeni saç ürünleri veya yakın zamanda yaşanan sağlık değişiklikleri de bilgi verir. Hem çekme davranışı hem de bir saç derisi sorunu aynı anda bulunabilir. Biri hakkında bilgi vermek, diğerinin araştırılmasını engellemez.
Saçı çektikten sonra parmaklarınız arasında çevirdiğinizi, ağzınıza götürdüğünüzü veya yuttuğunuzu fark ediyorsanız bunu görüşmede belirtin. Saç yutma bazı kişilerde sindirim sistemi komplikasyonlarına neden olabilir. Özellikle saç yutmayla birlikte karın ağrısı, kusma veya yemek yemekte güçlük ortaya çıkarsa tıbbi değerlendirme gerekir. Utanç nedeniyle bu ayrıntının saklanması, hekimin fiziksel bulguları anlamasını zorlaştırabilir.
Görüşmede bir örneği nasıl anlatabilirsiniz
“Bir toplantıda on dakika boyunca saçımla oynamışım. Elimde birkaç tel görünce fark ettim.” Bu cümle, hem ortamı hem fark ediş anını anlatır. İkinci bir örnekte ise “Bu kez baştan farkındaydım. Pürüzlü gelen bir teli aradım ve sonra çekmeye devam ettim” diyebilirsiniz. İki deneyimin farklı olması, anlatımınızın tutarsız olduğu anlamına gelmez. Uzman, davranışın birden çok yolu olabileceğini değerlendirir.
Her olayı tek tek saymak bazı kişiler için yorucu olabilir. Randevuya birkaç tipik örnek, seyrelmenin ne zaman fark edildiği ve geçmişte bırakmak için denenmiş yollarla gitmek yeterli bir başlangıçtır. Çekme davranışı dışarıdan görünmüyorsa “Ben bunu çoğunlukla yalnızken yaşıyorum” gibi kısa bir açıklama önemlidir. İlk psikolog görüşmesinde neler konuşulduğu üzerine okumak, ilk cümleyi kurmayı kolaylaştırabilir.
Tedavide alışkanlığı tersine çevirme eğitimi neyi hedefler
Saç yolma bozukluğunda kullanılabilen davranışçı yaklaşımlardan biri alışkanlığı tersine çevirme eğitimidir. Uzman kişinin davranışı fark etmesine ve çekmeyle aynı anda yapılamayan bir yanıtı uygun zamanda kullanmasına yardımcı olabilir. Ortamın davranışı nasıl kolaylaştırdığı ve kişinin zorlandığı anlarda ne tür desteğe ihtiyaç duyduğu da incelenir. Örneğin masa başında otomatik yolma ile aynanın önünde belirli bir teli arama, planın farklı parçalarını gerektirebilir.
Önemli bir hedef, kişinin “Yine yaptım” dediği anla davranışın gerçek başlangıcı arasındaki süreyi kısaltabilmektir. Daha erken fark etmek, her zaman hemen durdurmakla aynı şey değildir. Bu ayrım ilerlemeyi görmeye yardımcı olur. Uzman, davranış sıklığının yanında saç veya cilt sağlığını, kişinin sosyal hayata katılımını ve utanma nedeniyle ertelediği işleri de izleyebilir. Bilişsel davranış terapisinin yapısı bu tür hedeflerin görüşmede nasıl ele alınabileceğini açıklar.
“Ancak, bu yaklaşımlar bireysel olarak değil, uzman bir hekim kontrolünde ve yönlendirilmesiyle uygulanmalıdır. Psikolojik destek çalışmaları yalnızca alanında uzmanlaşmış klinik psikologlar tarafından yürütülmeli, fizyolojik yöntemler ise ilgili sağlık profesyonellerinin önerileri doğrultusunda değerlendirilmelidir.”
Aile veya partner nasıl destek olabilir
İyi niyetle her seferinde “Elini çek” demek, bazı kişilerde dikkat çekilme ve utanç hissini artırabilir. Kişi davranışı fark etmediğinde hatırlatılmasını istiyorsa, hangi ortamda ve ne şekilde uyarı almayı tercih ettiğini kendisine sorun. Bir kişi özel bir işaret isteyebilir. Bir başkası, hatırlatılmadan yalnızca randevuya giderken destek görmek isteyebilir. Özellikle çocuklar için arkadaşlarının yanında görünüş hakkında yorum yapmamak önemlidir.
Saç kaybı nedeniyle kuaföre gitmeyi erteleyen bir yakın, randevuda ne söyleyeceğini bilemeyebilir. “Saçımın bu bölümüne hassas davranmanızı rica ediyorum” gibi bir cümle, ayrıntı vermeden ihtiyacı ifade eder. Saçı örtme veya belirli bir model kullanma kararı kişiye aittir. Aile, bu kararı kişinin yerine vermeden günlük hayata katılımını kolaylaştıracak somut yardımlar sunabilir.
Çocuklarda aile ve okulun rolü
Çocuk saçına dokunduğunda ebeveyn için en görünür konu seyrelme olabilir. Çocuk ise arkadaşlarının soru sormasından, öğretmenin fark etmesinden veya ailesinin kızmasından daha çok kaygılanabilir. Sessiz bir anda “Bu konuda okulda sana yardımcı olabilecek bir şey var mı?” diye sormak onun önceliğini anlamayı kolaylaştırır. Okulla paylaşılacak bilgi, çocuğun mahremiyeti ve ihtiyacı dikkate alınarak belirlenebilir.
Görüşme ve tedavi planı çocuğun yaşına göre düzenlenir. Küçük çocuk, “Düşündüğümde yapıyorum” gibi soyut bir açıklama veremeyebilir. Aile, gözlemini davranışın ne zaman ve nerede ortaya çıktığıyla sınırlı tutabilir. Bu, çocuğa niyet atfetmekten daha yararlı bilgi sağlar. Çocuklarda özgüvenin desteklenmesi konusundaki yazı, görünüşle ilgili zor konuşmalarda kullanılabilecek yaklaşımı tamamlar.
Örnekler ve değişimi izleme
Masa başında yolma ile aynanın önünde yolma nasıl karşılaştırılır
Bir üniversite öğrencisinin aynı haftadan iki örnek getirdiğini düşünün. İlk örnekte çevrim içi ders kaydını izlerken eli saçına gitmiş ve bunu ancak masada telleri gördüğünde fark etmiş. İkinci örnekte saçını tararken pürüzlü gelen birkaç teli aradığını ve o sırada davranışı baştan beri fark ettiğini anlatıyor. İlkinde dikkat ekranda, ikincisinde saçın dokusunda. Bu fark, aynı kişi için iki farklı tetikleyici olabileceğini gösterir.
Uzman, ders sırasında kişinin oturuşunu, elinin ne zaman boş kaldığını veya davranışı ilk neyin fark ettirdiğini sorabilir. Aynanın önündeki örnekte ise kişinin hangi hissi aradığını, ne zaman durduğunu ve sonra nasıl hissettiğini öğrenmek isteyebilir. Bu soruların amacı kişinin ne kadar çabaladığını ölçmek değildir. Davranışın başlamasından önce, sürerken veya sona erdiğinde hangi koşulların değiştiğini anlamaya yardım eder.
Görünüşle ilgili zor bir durumda ne söylenebilir
Saçta seyrelme gören bir iş arkadaşı “Saçına ne oldu?” diye sorabilir. Ayrıntıya girmek istemiyorsanız “Bir sağlık konusunu değerlendiriyorum. Şu anda konuşmak istemiyorum” demek yeterli olabilir. Bir aile üyesine ise daha açık bir ifade kullanabilirsiniz. “Bu konuyu fark ettiğinde başkalarının yanında söylememen bana yardımcı olur.” Bu iki cümle farklı yakınlık düzeylerine karşılık gelir ve kişinin sağlık öyküsünü ne kadar paylaşacağını kendisinin belirlemesine izin verir.
Bir okul etkinliğine veya aile fotoğrafına katılmak istememek, saç görünümü nedeniyle ertelenen birçok işten biri olabilir. Böyle durumlarda önce neyin zor olduğunu tanımlamak yararlıdır. İnsanların soru sormasından mı çekiniyorsunuz, belirli bir ışıkta seyrelmenin daha görünür olmasından mı, yoksa o gün kendi görünüşünüzle uğraşacak enerjiniz mi yok? Aynı davranışın ardındaki farklı ihtiyaçlar, uzmanla görüşmede farklı hedeflere dönüşebilir.
Hedef belirlerken neden yalnızca çekilen tel sayısına bakılmaz
Çekilen saç tellerini saymak bazı kişiler için mümkün, bazıları için yorucu olabilir. Otomatik yolmada sayının güvenilir biçimde tutulması da güçtür. Uzmanla birlikte davranışa ayrılan süre, saç veya saç derisindeki fiziksel değişim ve kişinin daha önce kaçındığı etkinliklere katılımı ele alınabilir. Örneğin bir kişinin en önemli hedefi arkadaşlarıyla yüzmeye gidebilmek, bir başkasınınki ders sırasında dikkatini daha uzun süre koruyabilmek olabilir.
Araştırmalar çocuk ve ergenlerde yapılandırılmış davranışçı çalışmaların yararlı olabileceğini gösterir. Yine de araştırmada kullanılan bir teknik, her çocuk için aynı ortamda veya aynı hızda uygulanmaz. Ebeveynin verdiği destek ve okul koşulları değişebilir. Çocuk için hangi hedefin anlamlı olduğu sorulduğunda, yalnızca yetişkinlerin ilk fark ettiği görünüş değişikliğine odaklanmak yerine çocuğun gündelik işlerini de hesaba katmak mümkün olur.
Fiziksel iyileşme ve sosyal rahatlama aynı hızda mı ilerler
Saç daha az çekildiğinde kişinin görünüşündeki değişim hemen fark edilmeyebilir. Ayrıca eski yorumlar veya kendini saklama alışkanlığı devam edebilir. Biri saç modelini değiştirmekten çekinirken bir başkası, kendini güvende hissettiği bir kuaföre gitmeye hazır olabilir. Görüşmede fiziksel iyileşme ile utanma ve kaçınmanın hangi yönde değiştiğini ayrı ayrı söylemek, birindeki ilerlemenin diğeri üzerinden gözden kaçmasını önler.
Sık sorulan sorular
Saçla oynamak trikotillomani sayılır mı
Saça dokunmak ve bir tutamı çevirmek yaygın davranışlar olabilir. Tekrarlayan yolma, saç kaybı, azaltma girişimlerine rağmen sürme ve belirgin sıkıntı ya da işlev kaybı değerlendirmede önem taşır. Bir alışkanlığın adı, yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüne bakılarak konmaz.
Çekilen saç yeniden çıkar mı
Saçın yeniden uzaması bölgedeki hasarın niteliğine ve başka bir saç kaybı nedeninin bulunup bulunmadığına bağlıdır. Uzun süren seyrelme, yara veya saçlı deride ağrı varsa bir hekim değerlendirebilir. Saçın görünümündeki değişimle davranıştaki değişim farklı hızlarda ilerleyebilir.
Saç yolma davranışı düzelip tekrar başlayabilir mi
Davranış dönemler arasında artıp azalabilir. Uzmanla görüşüyorsanız yeni örnekleri paylaşmak, son dönemdeki ortamı ve ihtiyaçları değerlendirmeyi sağlar. Örneğin sınav dönemi, vardiya değişikliği veya daha uzun ekran kullanımı önceden karşılaşmadığınız bir bağlam yaratabilir. Kişi, davranışın yoğunluğunun değiştiğini görünce bunu görüşmeye taşıyabilir.
Kaynaklar
Franklin ve arkadaşları · Çocuk ve ergenlerde davranışçı tedavi araştırması
