Kleptomani olan birine nasıl davranılır sorusu genellikle iki kaygıyı bir araya getirir. Yakınınızı utandırmadan konuşmak isterken izinsiz alınan eşyanın, kırılan güvenin veya tekrarlayan olayların sonuçlarıyla da ilgilenmeniz gerekir. İlk adım, konuşmayı somut bir gözlem üzerinden ve özel bir ortamda açmaktır. Ardından, yakınınızın ne yaşadığını dinleyebilir, profesyonel değerlendirmeyi gündeme getirebilir ve kendi sorumluluğunuzun sınırlarını açıkça ifade edebilirsiniz. Henüz tanı yoksa konuşmayı bir teşhis iddiasıyla başlatmayın. Benzer bir davranışın farklı nedenleri olabilir.
Konuşmayı bir gözlemle açın
Aile içinde bir eşyanın nereden geldiği konusunda anlaşmazlık çıktığında, akla ilk gelen soru “Yine mi yaptın?” olabilir. Böyle bir giriş, daha önce yaşananların bütün yükünü tek bir cümleye sığdırır. Konuşmayı somutlaştırmak için yalnızca bildiğiniz kısmı söyleyin. “Dün misafirlikten döndüğümüzde, orada gördüğüm anahtarlık çantanda duruyordu. Bunu seninle özel olarak konuşmak istiyorum.” Örnek bir cümle olan bu ifade, niyet atfetmeden gözlemi ve konuşma isteğini ortaya koyar.
Zamanlama da cümle kadar önemlidir. Kalabalığın ortasında, biri işe yetişirken veya sesler yükselmişken karşılıklı dinlemek güçleşebilir. Acil bir güvenlik sorunu yoksa, “Bu akşam ikimiz sakin olduğumuzda konuşabilir miyiz?” demek konuşmaya yer açar. Karşınızdaki kişi konuyu ertelemek isterse ne zaman geri dönebileceğinizi birlikte belirleyebilirsiniz. Tek bir görüşmede tanı, tedavi, güven ve hasarın telafisi hakkında bütün kararları vermek ağır gelebilir.
İnkâr veya sessizlik karşısında
Karşınızdaki kişi olayı farklı hatırlayabilir, konuşmaya hazır olmayabilir ya da kendini köşeye sıkışmış hissedebilir. Bu tepkilerin hiçbirinden tek başına niyet çıkarılamaz. Siz bildiğiniz olguyu ve bunun sizde yarattığı etkiyi tekrar ifade edebilirsiniz. “Konuşmaya hazır değilsen ara verebiliriz. Bu durumun evdeki güveni etkilediğini söylemek istiyorum.” Böylece konuşmaya dönme ihtimali açık kalır ve sınır da anlaşılır olur.
Bir süre sonra kişi eşyayı aldığını söylerse önce sözünü bitirmesine izin verin. Olaydan önce ne hissettiğini sormak, “Neden yaptın?” sorusunun yaratabileceği savunmadan daha somut bir konuşma sağlar. Her aile üyesinin aynı anda soru sorması, kişinin kendi yaşadığını kelimelere dökmesini zorlaştırabilir. Konu yeniden yükselirse iki tarafın da mola isteme hakkı vardır.
Aile konuşmasında ihtiyaca göre kullanılabilecek cümleler
Durum | Yanıt örneği | Yanıtın işlevi |
Olayın ne olduğu belirsiz | Gördüğüm şeyi anlatayım, sen nasıl hatırlıyorsun? | Varsayımı azaltır |
Kişi utanç duyuyor | Bunu anlatmanın zor olduğunu duyuyorum. | Paylaşımı tanır |
Yakın sizden bahane istiyor | Randevu için yanında olurum. Olayla ilgili yanlış bilgi vermeyeceğim. | Destek ile sorumluluğu ayırır |
Konuşma sertleşiyor | Şimdi ara verelim ve akşam geri dönelim. | Konuyu açık tutar |
Kleptomani olan birine nasıl davranılır ve sınır nasıl konur
Destek, kişinin bir randevu almasına yardımcı olmayı, görüşmeye ulaşımını kolaylaştırmayı veya ilk konuşmadan sonra tekrar yanında olmayı kapsayabilir. Bir sınır ise sizin hangi davranışa katılacağınızı tarif eder. Örneğin “Yardım ararken yanında olabilirim. Olayı saklamak için senin adına açıklama yapmayacağım” demek, iki rolü birbirinden ayırır. Söylediğiniz sınır günlük yaşamda uygulanabilir olmalı ve kişi ne yapacağınızı önceden anlayabilmelidir.
Ceza tehdidi, ev içinde sürekli arama ya da kişinin her gittiği yeri denetlemek, sorumlulukları belirsizleştirebilir. Ayrıca güven sorunu yaşayan yakının kendisini gün boyu bir gözetmen gibi hissetmesine yol açabilir. Sınırınızı, kontrolünüzde olan bir kararla ifade etmeyi düşünün. Örneğin birlikte alışverişin bir süre ertelenmesi, o sırada her hareketi denetlemeye çalışmaktan farklı bir tercihtir. Psikolojik sınırlar ve hayır diyebilmek bu ayrımı gündelik ilişkiler üzerinden ele alır.
Güvenin yeniden kurulması
Güven, bir konuşmanın sonunda verilmesi gereken bir karar gibi hissedilebilir. Oysa zaman içinde gözlenen davranışlar daha fazla bilgi verir. Randevuya gitmek, daha önce saklanan bir olayı anlatmak, kararlaştırılan sorumluluğu yerine getirmek veya bir sorun ortaya çıktığında daha erken konuşmak aile için anlamlı olabilir. Aynı zamanda olaydan etkilenen kişi, kendisini rahat hissetmesi için biraz zamana ihtiyaç duyabilir. Güvenin yavaş gelişmesi, desteği tümüyle geri çekmek zorunda olduğunuz anlamına gelmez.
Etkilenen birden fazla kişi varsa, herkesin aynı ayrıntıları bilmesi gerekmeyebilir. Çocukların yanında yürütülen tartışmalar, duymalarına gerek olmayan bilgileri onlara taşıyabilir. Aile içinde kimin neyi, hangi gerekçeyle bilmesi gerektiği konuşulabilir. İlk amaç, olayın etkisini kabul edip sonraki sorumlulukları açıkça belirlemektir.
Profesyonel değerlendirmeyi nasıl gündeme getirirsiniz
“Sende kleptomani var” gibi bir teşhis cümlesi yerine “Bunun tekrar ettiğini ve seni de zorladığını görüyorum. Bir psikiyatri görüşmesinde ne olduğunu anlamaya çalışabiliriz” diyebilirsiniz. Hekim, başka sağlık veya ruh sağlığı etkenlerini inceleyebilir. Klinik psikologla yapılacak çalışma, uygun görüldüğünde dürtüyü fark etme ve ona yanıt verme becerilerine odaklanabilir. Tedavi planı, kişinin rızasını ve değerlendirme bulgularını dikkate alır.
Somut bir teklif, geniş bir talebe göre daha kolay yanıtlanabilir. “İstersen seçenekleri birlikte araştırırız” veya “Randevu aldığında ulaşım için yardımcı olabilirim” gibi cümleler kullanın. Yakınınız yardım istemeyi ertelerse görüşmenin ne içerdiğini merak ediyor olabilir. İlk psikolog görüşmesinde konuşulabilecek konular ya da psikolog seçerken bakılabilecek ölçütler üzerine birlikte okumak konuşmayı kolaylaştırabilir.
“Ancak, bu yaklaşımlar bireysel olarak değil, uzman bir hekim kontrolünde ve yönlendirilmesiyle uygulanmalıdır. Psikolojik destek çalışmaları yalnızca alanında uzmanlaşmış klinik psikologlar tarafından yürütülmeli, fizyolojik yöntemler ise ilgili sağlık profesyonellerinin önerileri doğrultusunda değerlendirilmelidir.”
Görüşmeye katılmanız istenirse
Kişi sizden görüşmeye eşlik etmenizi isterse, önce rolünüzü konuşabilirsiniz. Ulaşım sağlamak, bekleme salonunda kalmak, görüşmenin bir bölümünde gözlem aktarmak veya yalnızca sonrasında birlikte eve dönmek farklı destek biçimleridir. Gözlem aktarırken “Her alışverişte böyle oluyor” gibi genellemeler yerine hatırladığınız belirli bir olayı anlatın. Daha sonra uzmanla kişinin kendi başına konuşabileceği alan bırakın. Tedaviye ilişkin bilginin ne ölçüde paylaşılacağına uzman ve danışan görüşme içinde karar verir.
Olay tekrar ederse aile neyi konuşabilir
Tekrar eden bir olay, ailenin bütün konuşmalarını başa sarmak zorunda bırakmaz. Önce neyin bilindiğini, şu anda hangi sorumluluğun yerine getirilmesi gerektiğini ve ilgili uzmana bilgi verilip verilmeyeceğini ayırın. Birkaç gün önce kararlaştırdığınız sınırı uygulamanız gerekiyorsa, daha önce hangi koşullarda geçerli olduğunu hatırlatabilirsiniz. Anlık öfkeyle yeni bir kural koymak yerine, iki tarafın da anlayabildiği ve sürdürebildiği bir karar üzerinden ilerleyin.
Eylemin bir işyerine, başka bir kişiye veya resmî bir sürece etkisi varsa bu sonucu aile içi görüşmenin ötesinde ele almak gerekebilir. Önemli olan, yükü yalnızca bir yakına devretmemek ve her konuyu ilgili alanda değerlendirmektir. Aile üyesinin özrü, hasarın telafisiyle ilgili ayrı sorumlulukların konuşulmasına kapı açabilir. Bir sorunun diğerinin yerine geçmesi, konuşmayı kısa süreli yatıştırsa bile çözülmesi gereken noktaları belirsiz bırakır.
Yardım eden kişinin de dinlenmeye ihtiyacı vardır
Sürekli bir sonraki olayı beklemek, kişinin kendi ilişkilerini ve günlük işlerini etkileyebilir. Kendinize “Şu anda benim sorumluluğum nedir?” diye sorduğunuzda, ulaşıma yardımcı olmak gibi sonu belirli bir görevle bütün gün tetikte kalmak arasındaki farkı görebilirsiniz. Ailede yük tek kişiye binmişse, ayrıntıları herkesle paylaşmadan bazı günlük görevleri paylaştırmak mümkündür. Sizin de desteğe ihtiyacınız varsa bunu ayrı bir görüşmede ele alabilirsiniz.
Aile içinde konuşmayı sürdürmek
Aynı evde yaşayan iki kişi örnek bir konuşmayı nasıl yürütebilir
Şöyle bir durumu düşünün. Birlikte yaşadığınız kişinin çantasında bir arkadaşınıza ait bir eşya gördünüz. Daha önce bir olay yaşandığı için bunu hemen benzer bir durum olarak yorumladınız. Yine de eşyanın ödünç alınmış olabileceğini bilmiyorsunuz. Önce “Bu eşyayı dün arkadaşımızın evinde görmüştüm. Nasıl sende olduğunu anlamak istiyorum” diyebilirsiniz. Yanıtı beklemek önemlidir. Böylece ilk gözlem, önceki deneyimlerin tamamının yeniden tartışıldığı bir suçlamaya dönüşmez.
Kişi eşyayı izinsiz aldığını söylerse konuşmayı iki aşamaya ayırabilirsiniz. İlk aşama, olayı ve bundan kimin etkilendiğini anlamaktır. İkinci aşama, benzer durumun yeniden yaşanmaması için hangi sorumlulukların ve desteklerin konuşulacağıdır. İkisini aynı anda yürütmek zor gelirse “Bugün önce olanları netleştirelim. Yarın destek seçeneklerini konuşabiliriz” diyebilirsiniz. Daha önce klinik görüşme başladıysa yeni olayın o görüşmede nasıl anlatılacağı kişiye bırakılabilir.
Bir konuşmada hangi sınırlar ölçülebilir
“Artık bana bunu yaşatma” sözü güçlü bir duyguyu ifade eder. Ancak kişi bunun hangi somut davranışı değiştirmesi gerektiğini anlamayabilir. “Ortak bir ziyaret planlandığında, kendini hazır hissetmiyorsan önceden söylemeni istiyorum” gibi bir ifade daha açık olabilir. Bunun yanında “Eşyayla ilgili sorun çıkarsa senin adına başka bir açıklama üretmeyeceğim” cümlesi, aile üyesinin kendi davranışını tarif eder. Her iki örnekte de karar, kişinin bir başkasını bütünüyle denetleyebilmesine bağlı değildir.
Evde çocuklar veya yaşlı bir yakın da varsa, yaşanan olayın etkisi onların gündelik hayatına taşınabilir. Ebeveynlerden birinin bütün gün telefon başında kalması, evde başka ihtiyaçları aksatabilir. Aile, o an kimin kimi arayacağını ve hangi konuşmanın çocukların yanında yapılmayacağını belirleyebilir. Bu düzenlemeler, herkesin olayın ayrıntılarını öğrenmesine gerek kalmadan ortak yaşamı korumaya yardımcı olur.
Tedavi sürerken yakınlar ilerlemeyi nasıl konuşabilir
Bir aile üyesi, “Bu hafta yine yaptın mı?” diye sorduğunda görüşmenin tek konusu olay sayısı olabilir. Kişi “Dürtüyü daha erken fark ettim, ama anlatmaya çekindim” gibi bir ayrıntı paylaşmak isteyebilir. “Bu hafta en zorlandığın an neydi ve o anda desteğe ihtiyacın oldu mu?” sorusu daha farklı bir konuşma açar. Kişinin her seferinde ayrıntı vermeyi istememesi mümkündür. Klinikte ele aldığı özel konuları aile içinde açıklamadan da ortak sorumluluklar hakkında anlaşabilir.
Aile üyeleri kendi deneyimlerindeki değişimi de konuşabilir. Bir kişi artık her alışverişte tedirgin olmuyor olabilir. Bir başkası güvenin yeniden kurulması için henüz daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir. Bu iki görüş aynı evde bulunabilir. Belirli bir sınırın yeniden değerlendirilmesi gerekiyorsa, hangi gözlemin bu kararı etkilediğini açıklamak karşılıklı anlayışı artırır. Duygusal açıdan ağırlaşan konuşmalarda aile üyelerinin kendi destek ihtiyaçlarını ayrıca ele alması da mümkündür.
Sık sorulan sorular
Bir aile üyesi çalma davranışını kendisi durdurabilir mi
Yakınlar konuşmaya, randevuya ve ortak sınırların uygulanmasına destek olabilir. Dürtünün nasıl ele alınacağı, kişinin katılımı ve klinik değerlendirmeyle belirlenir. Bir yakının sürekli kontrol etmesi üzerine kurulu düzen, ailedeki yükü artırabilir. Randevuya giden kişi için de süreç hakkında kendi sözüne sahip olmak önemlidir.
Yardımı reddederse konuşmayı kapatmak gerekir mi
Yardım öneriniz reddedildiyse, o anda baskıyı artırmadan hangi sorumlulukların size ait olduğunu söyleyebilirsiniz. “Şu anda gitmek istemediğini duydum. Bu konu beni de etkiliyor ve sınırım şu” gibi bir cümle, iki farklı kararın birlikte konuşulmasını sağlar. Kişi fikrini değiştirirse başvuru yollarını yeniden değerlendirebilirsiniz.
Yakınıma suçluluk hissetmemesini söylemeli miyim
Suçluluğun hemen geçmesini istemek anlaşılır. Yine de “Artık bunu düşünme” sözü, kişinin hem duygusunu hem de davranışın etkisini anlatmasını zorlaştırabilir. “Pişman olduğunu duyuyorum. Şimdi neyin ele alınması gerektiğini birlikte düşünelim” daha somut bir yanıt olabilir. Bu yaklaşım, davranışın sonuçlarını konuşmaya da yer açar.
Bir çocuğun izinsiz eşya alması kleptomani belirtisi midir
Çocuklarda yaş, mülkiyet kavramı, gelişim, arkadaş çevresi ve olayın koşulları önemlidir. Tek olayla tanı konulmaz. Davranış sık tekrarlanıyorsa veya okul, aile ve arkadaşlık ilişkileri etkileniyorsa çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında değerlendirme alınabilir. Çocuğu başkalarının yanında etiketlemek, sonradan konuşulabilecek ayrıntıları saklamasına yol açabilir.
