Kleptomani nedir sorusu çoğu zaman bir eşyanın değerinden çok, kişinin neden tekrar tekrar kendisine ait olmayan bir eşyayı alma isteğine kapıldığını anlamak için sorulur. Kleptomani, kişisel kullanım veya maddi kazanç için gerekli olmayan eşyaları çalma dürtüsüne karşı koymakta tekrarlayan güçlükle seyreden bir dürtü kontrol bozukluğudur. Dürtü öncesinde gerginlik, eylem sırasında kısa bir rahatlama, sonrasında ise suçluluk veya korku yaşanabilir. Bu örüntüye bakılarak bir kişiye uzaktan tanı konulamaz. Klinik değerlendirme, davranışın tekrarını ve başka bir açıklamanın olup olmadığını birlikte ele alır.
Kleptomani nedir sorusunu düşündüren örüntü
Bir düşüncenin akıldan geçmesi ile davranışa dönüşmesi arasında fark vardır. Bir dükkânda bir an için yasak bir şey yapmayı hayal etmek, kişinin dürtülerini yönetemediğini göstermez. Bir eşyanın bir kez izinsiz alınması da tek başına kleptomani anlamına gelmez. Uzmanın ilgilendiği nokta, davranışın zaman içinde nasıl tekrar ettiği ve kişinin durdurma çabalarına rağmen ne ölçüde sürdüğüdür.
Örneğin bir kişi, ihtiyacı olmayan küçük bir objeye odaklandığı anda gerildiğini, rafın yanından uzaklaşmaya çalıştığını ve daha sonra yeniden aynı noktaya döndüğünü anlatabilir. Eşyayı aldıktan sonra yaşadığı rahatlama, akşam evde hissettiği pişmanlıkla yan yana bulunabilir. Aradan bir süre geçince benzer dürtü başka bir ortamda ortaya çıkabilir. Bu bir kurgu örneğidir. Klinik görüşmede bu ayrıntıların her biri bir ipucu sağlar ve anlamını diğer bilgilerle birlikte kazanır.
Gerginlik eylem ve sonrasındaki duygular
Dürtü ortaya çıkmadan önce kişinin zihni başka bir konuyla meşgul olabilir. Bir eşya dikkatini çekince iç gerilim artabilir. Kimi insanlar bunu “başka bir şey düşünemez hâle geldim” diye anlatır. Eylem sırasında bir haz, doyum veya rahatlama hissi yaşanabilir. Bu his kısa sürse de, kişi sonraki bir gerginlikte aynı davranışa yeniden çekilebilir. Sonrasında ise yakalanma korkusu, kişinin kendi davranışıyla ilgili şaşkınlığı veya utanç ağır basabilir.
Eşyanın kullanılmaması, saklanması ya da elden çıkarılması örüntüyü anlamaya yardımcı olabilir. Yine de bu ayrıntılar tek başına belirleyici değildir. Bir yakının çekmecede birikmiş eşyalar bulması, eşyaların nasıl edinildiğini veya kişinin ne amaçladığını göstermez. Bir uzman, kişinin anlatımını davranışın sonuçlarıyla ve başka belirtilerin varlığıyla birlikte değerlendirir.
Dürtünün farklı aşamalarında görüşmede işe yarayabilecek bilgiler
Aşama | Olası deneyim | Uzmanın sorabileceği soru |
Öncesi | Dikkatin eşyaya daralması ve artan gerginlik | Bu his ne zaman başladı? |
Eylem sırası | Kısa süreli rahatlama veya doyum | O sırada ne değişti? |
Sonrası | Utanç, kaygı veya sonuçlardan kaçınma | Eşya ve yaşananlar daha sonra ne oldu? |
Tekrar | Benzer dürtünün farklı zamanlarda ortaya çıkması | Aralarda ne kadar süre geçiyor? |
Her çalma olayında hangi ayrımlar önemlidir
Bir kişi eşyayı ihtiyaç, maddi kazanç, akran baskısı, öfke veya başka bir amaçla almış olabilir. Dışarıdan görülen eylem benzer olsa da bağlam farklıdır. Özellikle çocuklarda mülkiyet kavramının gelişimi, aile koşulları ve akran etkisi ayrıca değerlendirilir. Bir yetişkinde ise olası madde etkisi, yeni bir ilaç, uyku ve enerji düzeninde belirgin değişiklikler gibi başka bilgiler görüşmeye yön verebilir.
Bazı duygudurum dönemlerinde dürtüsellik daha geniş bir davranış değişikliğinin parçası olabilir. Örneğin az uyuyup yorgun hissetmeme, çok hızlı konuşma, alışılmadık harcama ve risk alma davranışı aynı dönemde başladıysa uzman, çalma davranışını bu tablonun içinde ele alır. Bu belirtilerden biri tek başına belirli bir hastalığı göstermez. Dönemlerin süresi, kişinin alışıldık işlevi ve değişimin çevresi tarafından da fark edilip edilmediği anlam taşır.
Dürtü ve kompulsiyon arasındaki fark
Obsesif kompulsif bozuklukta kişi, korku yaratan bir düşünceye yanıt olarak kontrol etme, yıkama ya da zihninden bir sözü tekrar etme gibi ritüellere başvurabilir. Kleptomanide ise eylem öncesindeki dürtü ve gerginlik ile eylem sırasındaki doyum arasındaki ilişki öne çıkar. İkisinde de rahatlama anlatılabileceği için yalnızca bu duygu üzerinden ayrım yapmak güçtür. Obsesif kompulsif bozukluğun temel özellikleri bu karşılaştırmayı anlamlandırmak için okunabilir.
Alışverişte kontrol kaybı yaşayan bir kişinin yaşadığı güçlük de kendine özgü biçimde incelenir. Satın alma eylemi, ödeme ve borçlanma örüntüsü, izinsiz alma davranışından farklı sorular gündeme getirir. Bir kişinin her iki alanda da zorlanması mümkündür. Yakın dönemdeki örnekleri ayrı ayrı anlatması, uzmanın bunların birlikte mi yoksa farklı zamanlarda mı ortaya çıktığını görmesini kolaylaştırır.
Klinik değerlendirme nasıl ilerler
Psikiyatri görüşmesinde uzman önce öyküyü dinler. İlk olayın ne zaman yaşandığını, dürtünün hangi ortamlarda belirdiğini, kişinin durdurmayı nasıl denediğini ve sonuçları sorabilir. Geçmiş sağlık öyküsü, kullanılan ilaçlar, alkol veya madde kullanımı ve eşlik eden ruhsal belirtiler de değerlendirmeye dâhildir. Gerektiğinde hekim fiziksel değerlendirme planlar. Bu görüşme, bir olaydan çok kişinin zaman içindeki durumuna bakar.
Görüşmeye hazırlanırken olayları baştan sona ayrıntılı yazmak zorunda değilsiniz. Aklınızda kalan bir örneği üç cümleyle tarif edebilirsiniz. “Geçen ay üç kez oldu. Bir şeye odaklanınca hızla geriliyorum. Sonrasında tekrar olmasından endişe ediyorum.” Bu tür bir giriş, ayrıntıları uzmanın sorularıyla açmayı sağlar. Tarihten emin değilseniz yaklaşık zamanı belirtebilirsiniz. Yazdıklarınızı yanınızda götürmek veya başta okumak da mümkündür. İlk psikolog seansında konuşulabilecek konular görüşmeye hazırlık konusunda ek fikir verir.
Utanç konuşmayı geciktirdiğinde
Bazı kişiler bir sağlık görüşmesinde yargılanacaklarını düşünür ve bu nedenle yalnızca uykusuzluktan ya da kaygıdan söz eder. Bu başlangıç anlaşılır. Ancak asıl sıkıntı konuşulmadığında uzman, davranışla kaygı arasındaki ilişkiyi kurmakta zorlanır. Görüşmeye “Bunu söylemekten çekiniyorum, önce gizlilik ve sınırları hakkında bilgi almak istiyorum” diyerek başlayabilirsiniz. Mahremiyet ve kayıtla ilgili soruların cevabını uzmandan almak, paylaşacağınız bilgileri anlamlı biçimde seçmenize yardımcı olur.
Bir randevuya yalnız gitmek veya güvendiğiniz birinden eşlik istemek arasında seçim yapabilirsiniz. Eşlik eden kişinin görüşmenin hangi bölümünde bulunacağı, kişinin tercihine ve klinik koşullara göre konuşulur. Yakınınız yalnızca sizi bekleme salonuna kadar götürse bile destek olabilir. Olayları sizin adınıza anlatmasını istiyorsanız önce paylaşılmasını istediğiniz ayrıntılar üzerinde anlaşmanız yararlı olur.
Destek seçenekleri hangi hedeflere odaklanır
Klinik plan, dürtünün yoğunluğunu, tekrar eden davranışı ve kişinin iş, aile ve sosyal yaşamındaki etkileri birlikte ele alabilir. Psikoterapide kişi, dürtünün ilk belirtilerini fark etme ve davranıştan önce farklı bir yanıt geliştirme üzerine çalışabilir. Kullanılan yaklaşım, eşlik eden sorunlar ve kişinin ihtiyaçlarıyla birlikte belirlenir. Bilişsel davranış terapisinin çalışma biçimi hakkında okumak, yapılandırılmış terapi görüşmelerinin neye benzeyebileceğini anlamayı kolaylaştırır.
Kleptomaniye ilişkin tedavi araştırmaları sınırlıdır. Naltreksonu değerlendiren küçük, kontrollü bir araştırma, bazı katılımcılarda dürtü ve davranış ölçümlerinde iyileşme bildirmiştir. Bu sonuç, ilacın her kişiye uygun olduğunu göstermez. Hekim olası yararları, riskleri ve diğer ilaçlarla etkileşimleri kişinin öyküsüne göre değerlendirir. İlerleme görüşmelerinde daha erken yardım istemek, dürtü ile eylem arasındaki farkı tarif edebilmek veya belirli ortamlarda daha güvende hissetmek gibi göstergeler de ele alınabilir.
“Ancak, bu yaklaşımlar bireysel olarak değil, uzman bir hekim kontrolünde ve yönlendirilmesiyle uygulanmalıdır. Psikolojik destek çalışmaları yalnızca alanında uzmanlaşmış klinik psikologlar tarafından yürütülmeli, fizyolojik yöntemler ise ilgili sağlık profesyonellerinin önerileri doğrultusunda değerlendirilmelidir.”
Randevudan önce hangi bilgiler işe yarar
Bir olayın yaklaşık tarihi, eylemden önce ve sonra hissedilenler, eşyaya ne olduğu ve sonucun günlük yaşama etkisi yeterli bir başlangıç sağlar. “Geçen hafta alışverişi yarıda bıraktım, çünkü tekrar edeceğinden korktum” gibi bir cümle, davranış kadar kaçınmayı da görünür kılar. Dürtü olmadığında nasıl hissettiğinizi söylemek de yararlıdır. Böylece uzman yalnızca zor anları değil, gündelik yaşamınızın diğer dönemlerini de anlayabilir.
Olaydan etkilenen bir yakınınız varsa, davranışın onda yarattığı kaygı ve güven sorunları ayrı bir konuşma gerektirebilir. Bir sağlık değerlendirmesine başvurmak, yaşanan sonuçların ele alınması için de alan açar. Söz konusu eşyanın sahibi, işyeri veya başka kişilerle ilgili bir sorun varsa, sağlık görüşmesinde bunun varlığını anlatmak önemlidir. Somut süreçlerle ilgili kararlar, ilgili koşullara göre kendi uzmanlık alanında değerlendirilir.
Görüşmeye hazırlanırken
Dürtüyle davranış arasındaki zaman görüşmede neden önemlidir
Bir kişi “Bir anda oldu” dediğinde uzmanın olayın hemen öncesini sorması, anlatılanı sorguya çekmek anlamına gelmez. Bazen “bir an” diye hatırlanan sürede kişi rafa geri dönmüş, oradan uzaklaşmış veya birini aramayı düşünmüş olabilir. Başka bir olayda ise dürtüyü ancak davranıştan sonra adlandırabilmiştir. Bu farklılık, ilk fark edişin ne zaman gerçekleştiğini anlamayı kolaylaştırır. Kişi tam hatırlamıyorsa bunu da söyleyebilir. Öykünün her ayrıntısını tamamlamak, yardım alabilmek için bir ön koşul değildir.
Tedavi planı ilerledikçe kişi kendini farklı bir aşamada yakalayabilir. Önceden yalnızca akşam eve döndüğünde olay üzerine düşünebiliyorken, bir sonraki sefer ortamdan ayrıldığında dürtünün ne kadar yoğun olduğunu anlatabilir. Bu bilgi kendi başına tanıyı belirlemez. Yine de klinik çalışmada, kişinin hangi koşullarda daha erken destek isteyebildiğini ve hangi koşullarda daha fazla zorlandığını anlamaya yardım eder.
Görüşmeye götürülebilecek bir örnek nasıl hazırlanır
Diyelim ki geçen ay iki olay oldu. İlkinde kendinize ait olmayan bir şeyi aldıktan sonra bunu günlerce düşündünüz. İkincisinde benzer bir dürtü yaşadınız fakat eşyayı almadan oradan ayrıldınız. Uzman, iki olayın hemen öncesindeki koşulların aynı olup olmadığını, ikinci durumda neyin farklı olduğunu ve sonrasında yaşamınızın nasıl etkilendiğini sorabilir. Bir olayı anlatıp diğerini saklamak zorunda değilsiniz. Farklı sonuçlanan örnekler, kişinin güçlüğünü ve o sırada erişebildiği seçenekleri birlikte gösterir.
Bir yakının “Bunu bir daha yapmayacağına söz ver” demesi anlaşılır bir tepki olabilir. Yine de görüşmede “Bir daha olmayacak” demek zorunda hissetmek, dürtünün sürdüğü durumları anlatmayı geciktirebilir. Uzmanla nelerin gözlemleneceğini ve zor bir dönemde nasıl iletişime geçilebileceğini konuşmak, bir sözden daha somut bir takip sağlar. Tekrarın olmadığı aralıklar ve olayların seyrindeki küçük değişimler de bu takibe dâhil edilebilir.
Bu konuda çevreden duyulan açıklamalar genellikle eşyanın değeri, kişinin maddi koşulları veya “bunu istese bırakır” düşüncesi etrafında döner. Oysa değerlendirmede en çok bilgi veren şey, dürtü ve davranış arasındaki ilişkinin farklı örneklerde nasıl tekrar ettiğidir. Aşağıdaki sorular, görünen olayla kişinin iç deneyimini birbirine karıştırmadan konuşmak için bir başlangıç sunar.
Sık sorulan sorular
Kleptomani ilk kez yetişkinlikte fark edilebilir mi
Evet. Kişi dürtüyü ilk kez yetişkinlikte dile getirebilir veya daha önceki olayları o zaman ilişkilendirebilir. Belirgin davranış değişikliği yeni başladıysa uzman, başlangıç zamanını, sağlık durumunu ve ilaç değişikliklerini ayrıca değerlendirir. İlk fark ediş ile ilk olay aynı tarihte gerçekleşmeyebilir.
Çalma dürtüsü her gün yaşanır mı
Sıklık kişiden kişiye değişebilir ve dönemler arasında dalgalanabilir. Haftalar boyunca dürtü hissetmemek, daha önce yaşanan tekrarların değerlendirilmesini gereksiz kılmaz. Benzer biçimde, zor bir haftada birden çok kez dürtü hissetmek tek başına tanı koydurmaz. Uzman sıklığı ve yaşamdaki etkisini birlikte inceler.
Bir internet testiyle kleptomani tanısı konulur mu
Bir test, kişinin bazı deneyimlerini düşünmesine yardım edebilir. Tanı için görüşme, zaman içindeki örüntünün anlaşılması ve başka nedenlerin değerlendirilmesi gerekir. Bir ekrandaki puanı kesin karar olarak almak, özellikle suçluluk hissi yüksekken kişinin kendisini olduğundan farklı görmesine yol açabilir.
Ne zaman başvurmak gerekir
Dürtü tekrar ediyorsa, kendinize verdiğiniz sözlere rağmen davranış sürüyorsa veya olaylar nedeniyle günlük planınızı değiştirmeye başladıysanız değerlendirme için bir sağlık profesyoneline başvurabilirsiniz. Yardım talebini dile getirmek için yeni bir olayın yaşanmasını beklemeniz gerekmez. Görüşmede en çok zorlandığınız tek noktadan başlayabilirsiniz.
Dürtü olup davranış yoksa bunu anlatmanın anlamı var mı
Evet. Gerginlik nedeniyle belirli yerlerden uzak duruyor, alışverişinizi başkasına bırakıyor veya günün önemli bölümünde dürtünün geri gelmesini düşünüyorsanız bunu görüşmede dile getirebilirsiniz. Uzman, o anda eylemin olmamasını ve buna rağmen yaşanan sıkıntıyı ayrı bilgiler olarak değerlendirir. Bir dürtünün nasıl başladığını ve hangi koşullarda yatıştığını anlamak, her örneği tek bir kelimeyle tanımlamaktan daha fazla bilgi verir.
Kaynaklar
Mayo Clinic · Kleptomani belirtileri ve nedenleri
