05 biriktirme bozuklugu

Biriktirme Bozukluğu ve Dağınıklık Arasındaki Fark

9 dk okumaGüncellendi:
İçindekiler16 başlık
  1. Biriktirme bozukluğu hangi işaretlerle fark edilir
  2. Eşyaların miktarından önce günlük kullanıma bakın
  3. Koleksiyon yapmakla eşyadan ayrılamamak arasındaki fark
  4. Geç başlayan belirgin değişiklik
  5. Bir yakına nasıl yaklaşabilirsiniz
  6. Klinik destek nasıl planlanır
  7. Evdeki işlevi ve karar güçlüğünü anlamak
  8. Eşyayı elden çıkarma kararı neden tek başına bu kadar uzun sürebilir
  9. Küçük bir alanı kullanabilmek neden anlamlı olabilir
  10. Evde çocuk veya hareketi kısıtlı bir yetişkin varsa neye bakılır
  11. Aile görüşmesine hangi bilgileri hazırlamak işe yarar
  12. Sık sorulan sorular
  13. Evi düzenleyen birinden yardım almak yeterli olur mu
  14. Aile birlikte yaşadığı ev için sınır koyabilir mi
  15. Biriktirme ile OKB aynı durum mudur
  16. Kaynaklar

Biriktirme bozukluğu, kişinin değeri ne olursa olsun eşyalarından ayrılmakta sürekli güçlük yaşaması ve biriken eşyaların yaşam alanlarının kullanımını belirgin biçimde kısıtlamasıyla ilişkili bir ruh sağlığı durumudur. Bir evin kalabalık görünmesi tek başına bu durumu göstermez. Bir aile taşınma sırasında kutularla haftalar geçirebilir. Başka bir evde ise yıllardır ocağa ulaşılamıyor veya yatağı kullanmak için her gece eşyaların taşınması gerekiyor olabilir. Değerlendirmede ayırıcı olan, eşyayı elden çıkarma düşüncesinin yarattığı sıkıntı ve bunun gündelik işlevlere etkisidir.

Biriktirme bozukluğu hangi işaretlerle fark edilir

Eşyaları saklama isteği sıklıkla “Bir gün lazım olabilir”, “Atarsam bu anıyı kaybederim” veya “Bunun doğru yerini bulana kadar kalsın” gibi düşüncelerle birlikte yaşanır. Her insanın sakladığı eşyalar olabilir. Güçlük, ayrılma kararının çok sayıda eşya için benzer sıkıntıyı yaratması ve kararların uzun süre ertelenmesiyle belirginleşir. Örneğin yıllar önceki faturaları ayırmaya başlayan biri, içlerinden hangisinin gerekli olduğuna karar veremediği için bütün torbayı yeniden dolaba koyabilir.

Bazen bir eve bakıldığında yığılma az görünür. Bunun nedeni, aile üyesinin kişinin isteği dışında eşyaları düzenli olarak atması olabilir. Bazen de kişi odalardan birini, garajı veya başka bir depoyu kullanıyordur. Bu nedenle yalnızca fotoğrafa bakarak bir tanıya varılamaz. Uzman, alanların kullanımını ve kişinin eşyadan ayrılma deneyimini birlikte sorar. Ücretsiz dağıtılan nesneleri alma ya da alışverişi durdurmakta güçlük bazı kişilerde eşlik eder.

Eşyaların miktarından önce günlük kullanıma bakın

Evde yaşayanların yemek pişirebilmesi, duş alabilmesi, uyuyabilmesi ve çıkışlara ulaşabilmesi temel ölçütlerdir. Örneğin çalışma masasının birkaç hafta dosyalarla dolu olması yönetilebilir bir sorun olabilir. Isıtıcının çevresinde yanıcı nesnelerin birikmesi veya çıkışın kapanması ise doğrudan güvenlik konusudur. Bir odayı “düzensiz” diye adlandırmak yerine, “Kapıya ulaşmak için hangi eşyaların üzerinden geçiyoruz?” diye sormak önceliği somutlaştırır.

Bir kişi misafir çağırmayı bırakmış olabilir. Ev onarımı gerektiğinde bir ustayı içeri almaktan kaçınabilir. Bu durum uzadıkça su sızıntısı veya tesisat gibi başka problemler de ertelenebilir. Yakınlar için önemli bir işaret, evdeki düzenin zaman içinde hangi işlevleri daralttığıdır. Evinizdeki dağınıklığın psikolojik etkileri üzerine yazı, sıradan düzen güçlüklerinin zihinsel yükünü anlamaya yardımcı olabilir.

Eşyalarla ilgili güçlükleri ayırt etmeye yarayan örnekler

Durum

Ayırt edici ipucu

Sorulabilecek soru

Geçici dağınıklık

Belirli bir döneme veya göreve bağlı

Bu iş bittiğinde alan tekrar kullanılabiliyor mu?

Koleksiyon

Seçilmiş ve düzenlenebilen nesneler

Eşyalar evdeki diğer işleri engelliyor mu?

Biriktirme örüntüsü

Ayrılma sıkıntısı ve alan kaybı

Elden çıkarma konuşulduğunda ne oluyor?

Acil güvenlik riski

Çıkış, ısıtıcı veya temel kullanım engelli

Bugün hangi güvenlik adımı gerekiyor?

Koleksiyon yapmakla eşyadan ayrılamamak arasındaki fark

Bir koleksiyon belirli bir ilgi alanına dayanabilir. Kişi eksik parçayı bilir, sahip olduğu nesneleri düzenler ve onları sergilemekten keyif alır. Yine de koleksiyon büyüdüğünde alan ve bütçe sınırları konuşulabilir. Biriktirme bozukluğunda ise birbirinden çok farklı eşyalar zamanla aynı alanı kaplayabilir. Bazıları hâlâ ambalajında olabilir. Kişi bazı eşyaların biriktiğini bilse bile onlarla ilgili karar alırken yoğun sıkıntı yaşayabilir.

Eşyanın hatıra değerine sahip olması, saklamanın tek başına bir bozukluk olduğunu göstermez. Ölen bir yakından kalan birkaç nesneyi tutmak yasın bir parçası olabilir. Başka bir durumda aynı kişinin kırılmış aletler, ambalajlar ve kullanılmayan kâğıtlarla ilgili de benzer zorluk yaşadığı ortaya çıkabilir. Uzman, neyin saklandığı kadar kişinin nasıl karar verdiğini ve bu kararların sonucunu değerlendirir.

Geç başlayan belirgin değişiklik

Daha önce eşyalarını düzenleyebilen birinin ileri yaşta kısa süre içinde bütün odaları kullanılamaz hâle getirmesi, öykünün daha geniş ele alınmasını gerektirir. Hareket etmekte güçlük, düşme korkusu, kayıp, sağlık sorunları ve bilişsel değişiklikler gündeme gelebilir. Örneğin kişi bir torbayı atmaya duygusal olarak karşı çıkmıyor ama merdiven inemediği için torbalar birikiyor olabilir. İki durumun destek ihtiyacı farklıdır.

Bir yakına nasıl yaklaşabilirsiniz

Bir ev ziyareti sırasında “Bunların hepsi çöp” demek, kişinin her bir eşyaya verdiği anlamı yok sayabilir. Yerine en çok etkilenen işlevi anlatın. “Mutfağa girerken bu kutuların arasından geçmek zor oluyor. Burada yemek pişirebilmek için neye ihtiyacımız var?” Ortak kullanım alanı söz konusuysa kendi ihtiyacınızı da dile getirin. İlişkide iletişim sorunlarıyla ilgili rehber zor konuşmalarda gözlemi suçlamadan ayırmaya yardımcı olur.

Kişi evde yokken bütün eşyaları atmak hızlı bir çözüm gibi görünebilir. Ancak ayrılma güçlüğü sürdüğünde birikim yeniden başlayabilir ve kişiler arası güven sarsılabilir. Yangın veya düşme gibi riskler varsa güvenlikle ilgili adımları geciktirmeden, mümkün olan ölçüde kişiyle açık biçimde konuşmak gerekir. Eşya kararlarıyla acil güvenlik düzenlemelerini ayırmak, bütün evi bir günde değiştirme baskısını azaltır.

Klinik destek nasıl planlanır

Kişi bir görüşmeye evden örnek getirmek isterse bütün odaları fotoğraflaması gerekmez. Önce hangi alanın işlevinin değiştiğini sözle anlatabilir. Örneğin “Salonda iki koltuktan biri bir yıldır kutularla dolu. Son aylarda ikinci koltuğa da geçmeye başladı” sözü, birikimin zamanını ve yayılmasını birlikte tarif eder. Kişi eşyalara dokunulduğunda endişesinin ne kadar sürdüğünü, yeni nesnelerin eve nasıl geldiğini ve birden çok kişi aynı alanda yaşadığında neyin tartışma yarattığını da ekleyebilir.

Bazen kişi bir bölümün tehlikeli olduğunu kabul ederken eşyalarını hâlâ taşımak istemeyebilir. Bu durumda öncelikli güvenlik ihtiyacı ve uzun süreli destek hedefi ayrı ayrı belirlenebilir. Her ikisi aynı günde çözülmeyebilir. İlk görüşme sonunda hangi alanın ne zaman değerlendirileceğini bilmek, hem kişinin hem ailenin sonraki adımı takip etmesini kolaylaştırır.

Değerlendirmede uzman, biriktirmenin ne zaman başladığını, kişi eşyadan ayrılmayı denediğinde ne yaşadığını ve kimlerin etkilendiğini sorabilir. Bazı görüşmelerde yaşam alanıyla ilgili fotoğraf ya da ev ziyareti önerilebilir. Kişi bunların hangi amaçla kullanılacağını ve kimlerle paylaşılacağını sorabilir. Evde birikenlerin maddi değerinden bağımsız olarak kişinin karar verme süreci, işlev kaybı ve güvenlik gereksinimi önem taşır.

Biriktirmeye yönelik uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, eşyalarla ilgili kararları ve saklama düşüncelerini çalışabilir. Hedef bazen bir odanın bütünü yerine belirli bir işlevin geri kazanılmasıdır. Örneğin yemek hazırlanan tezgâhın yeniden kullanılabilmesi, aile için daha anlamlı bir ilk ölçüt olabilir. Uzman, kişinin koşullarına göre ev içindeki uygulamaları ve yakınların rolünü görüşebilir. Bilişsel davranış terapisinin temel çerçevesi hakkında daha fazla bilgi alabilirsiniz.

“Ancak, bu yaklaşımlar bireysel olarak değil, uzman bir hekim kontrolünde ve yönlendirilmesiyle uygulanmalıdır. Psikolojik destek çalışmaları yalnızca alanında uzmanlaşmış klinik psikologlar tarafından yürütülmeli, fizyolojik yöntemler ise ilgili sağlık profesyonellerinin önerileri doğrultusunda değerlendirilmelidir.”

Evdeki işlevi ve karar güçlüğünü anlamak

Eşyayı elden çıkarma kararı neden tek başına bu kadar uzun sürebilir

Bir kişi masadaki kâğıtları ayırmak isterken her belgeyi farklı bir gerekçeyle saklayabilir. İlk zarfın ileride lazım olacağını, ikincisinin artık bulunmayan bir adresi hatırlattığını, üçüncüsünü ise yanlış yere koymaktan korktuğunu anlatabilir. Dışarıdan bakıldığında bütün kâğıtlar aynı görünür. Kişi için her biri ayrı bir karar gerektirir. Bu kadar çok karar peş peşe geldiğinde oturumun sonunda hiç yer açılmamış olabilir. Yakınlar ilk bakışta kişinin yardım istemediğini düşünse de asıl güçlük kararın getirdiği sıkıntı olabilir.

Klinik görüşmede “Eşyaları atamıyorum” demek bir başlangıçtır. Bir sonraki adım, elde tutulan belirli bir nesne üzerinden ne olacağından korkulduğunu anlatmaktır. Bir kişi bilgiye bir daha ulaşamayacağını düşünüyor olabilir. Başka biri eşyaya daha iyi bakabilecek birini bulamadığı için erteleyebilir. Bazıları ise bir kararın geri alınamayacağı düşüncesinde takılır. Hangi düşüncenin öne çıktığı, eşyaya dair işlemin nasıl ele alınacağını etkiler.

Küçük bir alanı kullanabilmek neden anlamlı olabilir

Bir aile mutfağı ele almak istiyor ve bir hafta sonra kalabalık bir misafir grubunu ağırlamayı planlıyor olabilir. Yakınlardan biri bütün dolapların boşalmasını isterken ev sahibi yalnızca ocağın çevresinde çalışmayı kabul edebilir. İlk görüşmede “Yemek hazırlamak için hangi yüzeye ulaşmamız gerekiyor?” diye sormak, başarı ölçütünü daha somut hâle getirir. Örneğin bir tencereyi güvenli biçimde kaldırıp ocağa koyabilecek alanın açılması, o anki işlevi geri kazandırabilir. Çıkış yolları ve yangın gibi güvenlik riskleri ayrı bir öncelik taşır.

Kişi kabul etmedikçe bir eşyayı başka bir odaya taşımak da güveni etkileyebilir. “Bunun nereye gideceğini önce seninle konuşalım” cümlesi, alanla ilgili ihtiyacı ve eşya sahibinin kararını birlikte ele alır. Profesyonel destek varsa, ailenin hangi düzenlemeyi kendi başına yapabileceği ve hangi kararların görüşmede çalışılacağı netleştirilebilir. Bir alan açıldıktan sonra tekrar birikmeye başlıyorsa bu gözlem de uzmanla paylaşılabilir.

Evde çocuk veya hareketi kısıtlı bir yetişkin varsa neye bakılır

Ortak yaşam alanındaki riskler herkes için aynı olmayabilir. Küçük bir çocuğun devirebileceği bir yığın, bir yetişkine ilk anda sabit görünebilir. Yürüteç kullanan birinin geçemediği koridor, diğer aile üyeleri tarafından hâlâ geçilebilir bulunabilir. Konuşmaya “Evin bütünü kimin istediği gibi olmalı?” sorusuyla başlamak yerine, herkesin temel ihtiyaçlarını ayrı ayrı tanımlamak yararlıdır. Acil güvenlik sorunlarında uygun yardım geciktirilmeden alınır ve kişinin sahip olduğu eşyalar hakkındaki diğer kararlar farklı bir görüşmeye bırakılabilir.

Bir aile üyesinin “Sadece benim odam” dediği alanda borulara, pencereye veya elektrik tesisatına ulaşmak gerekebilir. Tamir gerektiğinde hangi alanın erişilebilir olması gerektiğini önceden anlatmak, ziyaretin belirsizliğini azaltır. Eşya düzenini değiştirmekten çekinen kişi kendisini daha güvende hissedeceği bir zamanda ve güvendiği biriyle birlikte görüşmeyi isteyebilir. Amaç evin görünüşü üzerinden tartışmayı sürdürmek yerine güvenli kullanım için ölçülebilir ihtiyaç belirlemektir.

Aile görüşmesine hangi bilgileri hazırlamak işe yarar

Bir yakının yıllar içindeki değişimi nasıl fark ettiğini anlatması, yalnızca bugünkü görüntüyü aktarmaktan daha açıklayıcı olabilir. “Üç yıl önce misafir ağırlayabiliyorduk. Son aylarda masa kullanılamıyor ve yemekler tezgâhta yeniyor” gibi bir örnek değişimi tarif eder. Birden fazla kişi birlikte yaşıyorsa her biri farklı bir işlevin kaybolduğunu fark etmiş olabilir. Yardım ararken kişinin eşyaların ne anlama geldiğini kendi sözleriyle anlatabilmesi de önemlidir.

Bir görüşmede ilk hedef, bütün geçmişi tek seferde çözümlemek olmayabilir. Evdeki en acil ihtiyaç, kişinin elden çıkarmaya çalıştığında hissettiği sıkıntı ve yardım için kimlerin zaman ayırabileceği ayrı ayrı konuşulabilir. Örneğin bir yakın randevuya götürmeyi üstlenebilir ama evde eşya seçmek istemeyebilir. Bir diğeri yalnızca ortak alandaki güvenlik sorunuyla ilgilenebilir. Yardımın bu biçimde tanımlanması, kimsenin her görevi tek başına taşımaması için bir başlangıç sağlar.

Sık sorulan sorular

Evi düzenleyen birinden yardım almak yeterli olur mu

Bir düzenleme hizmeti kutuları taşımayı veya eşyaları sınıflandırmayı kolaylaştırabilir. Kişi ayrılma kararları sırasında yoğun sıkıntı yaşıyorsa, bu sıkıntıyı ve yeniden birikme olasılığını ele almak için ruh sağlığı değerlendirmesi gerekebilir. Yardımın türü, sorunun kaynağına ve güvenlik ihtiyacına göre belirlenir.

Aile birlikte yaşadığı ev için sınır koyabilir mi

Ortak kullanım ve güvenlik hakkında somut sınırlar konuşulabilir. Bir çıkışın açık kalması veya ortak masanın yemek için kullanılabilmesi örnek olabilir. Neyin değişeceği, kimin sorumluluk alacağı ve ne zaman tekrar konuşulacağı anlaşılır olursa sınır gündelik hayatta uygulanabilir hâle gelir.

Biriktirme ile OKB aynı durum mudur

Biriktirme bozukluğu, obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar grubunda ayrı bir tanı olarak ele alınır. Bazı kişilerde iki tablo birlikte bulunabilir. Uzman, eşyaların hangi düşüncelerle saklandığını, başka ritüeller olup olmadığını ve davranışların günlük etkisini değerlendirerek ayrımı yapar.

Kaynaklar

Amerikan Psikiyatri Birliği · Biriktirme bozukluğu

NHS · Biriktirme bozukluğunun değerlendirilmesi ve tedavisi

Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez.
Paylaş: